Αποκωδικοποιώντας την τουρκική γεωφιλοσοφία

ÇENGELKÖY : KULELİ

Μπορεί να “λιώσει” η ηπειρωτική Τουρκία στον ήλιο και στα νερά της Μεσογείου;

 

The Sultan Ahmed Mosque, Istanbul, Turkey http://www.buypropertyistanbul.com/

Maps on the Web

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος*

Ο γεωγραφικός χώρος που καταλαμβάνει η σημερινή Τουρκία υπήρξε ανέκαθεν μια φυσική γέφυρα που συνέδεε την Ανατολή με τη Δύση. Γεωπολιτικά η Τουρκία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η προέκταση της Ασίας στην Ευρώπη. Γεωφιλοσοφικά, ως μια συμπαγής διείσδυση του ανατολικού κόσμου, που αντιπροσωπεύει την ηπειρωτικότητα, στη Δύση, όπου κυριαρχεί ο «θαλάσσιος πολιτισμός».

Σε αντίθεση με τις υπόλοιπες χερσονήσους της Μεσογείου (Βαλκανική, Ιβηρική και Ιταλική) η χερσόνησος της Μικρά Ασίας, που καταλαμβάνει το 95% της έκτασης της σημερινής Τουρκίας, είναι ένας χώρος με ενιαία (ηπειρωτική) γεωπολιτική ταυτότητα και με μια, θα έλεγε κανείς μυστικιστική, εσωτερική συνοχή. Συνεκτικό στοιχείο του μικρασιατικού χώρου παραμένει ο μυστικισμός, που κάποτε εκφράστηκε με τη λατρεία των χθόνιων θεοτήτων, με το Μιθραϊσμό, το Γνωστικισμό, τον πρώιμο Χριστιανισμό, τον Μανιχαϊσμο, τον Παυλικιανισμό και στη συνέχεια, με το Σουφισμό, και τον Αλεβιδισμό.

Αποτέλεσμα εικόνας για alevi in turkey map

Turkey & Cyprus / Linguistic map this website is beautiful. detailed linguistic maps of literally EVERY COUNTRY. if only it were available in print.

ΕΝΑ ΧΩΝΕΥΤΗΡΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ

Η Μικρά Ασία μπορεί να μην υπήρξε «μυστικιστική μήτρα», όπως η αρχαία Αίγυπτος, η πατρίδα του Ερμή του Τρισμέγιστου, αποτέλεσε ωστόσο ένα ιστορικό «χωνευτήρι» θρησκευτικών ρευμάτων, πνευματικών και καλλιτεχνικών τάσεων, και αντιεξουσιαστικών κινημάτων. Εδώ αποκρυσταλλώθηκε ο Χριστιανισμός (αλλά και μια σειρά αιρέσεις που τον αντιπάλεψαν) και στην ίδια περιοχή αναπτύχθηκε αργότερα και ο ισλαμικός εσωτερισμός (Σούφι) και ο Αλεβιδισμός, στους ίδιους χώρους όπου προϋπήρχαν οι αιρετικοί Παυλικιανοι. Ο χώρος αυτός υπήρξε η φυσική γέφυρα για το πέρασμα των μονοθεϊστικών θρησκειών προς την παγανιστική Ευρώπη.

ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ jpg

Η Μικρά Ασία δεν ήταν όμως μόνον πέρασμα, αλλά κι ένα φυσικό αδιέξοδο για πολλούς εισβολείς που στοιβάζονταν σ’ αυτήν ερχόμενοι από την Ανατολή. Οι Πέρσες ήταν μια μικρή επώδυνη παρένθεση, που πρόλαβε ωστόσο να αφήσει τα κατάλοιπα της στην ανατολική Μ. Ασία κυρίως μέσω του Ζωροαστρισμού και, αργότερα, του Αλεβιδισμού. Οι νεοφώτιστοι μουσουλμάνοι Άραβες ήταν μια μεγάλη κι επικίνδυνη απειλή αλλά η οργανωμένη αντίσταση των Βυζαντινών και ειδικά των ακριτών τους καθώς και το σκληρό περιβάλλον του οροπεδίου της Μικρά Ασίας αποθάρρυναν την εγκατάστασή τους, παρόλο που πίεζαν ασφυκτικά τις αμυντικές γραμμές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας επί δύο σχεδόν αιώνες (8ος-9ος αι. μ.Χ.) Δε συνέβη όμως το ίδιο και στην περίπτωση των Τούρκων.

"Have you ever heard of the story of the one who is present and absent at the same time? I am in the middle of the crowd and my heart is somewhere else." - Sa'adī

Χωρίς να προσχεδιάζουν την κατάκτηση της Μικρά Ασίας οι ορμώμενοι από το Ιράν Σελτζούκοι Τούρκοι βρέθηκαν μπροστά σε μια ανέλπιστη συγκυρία: μια ολόκληρη χερσόνησος, που το οροπέδιο της είχε κλίμα και χλωρίδα παρόμοια με εκείνη της κεντρικής Ασίας, ήταν ουσιαστικά ανυπεράσπιστη. Η άμυνα της Μικρά Ασίας ήταν για τους Βυζαντινούς, που βρίσκονταν τότε εμπλεκόμενοι σε μια σειρά καταστροφικών εμφυλίων πολέμων, μια δύσκολη κι εύθραυστη υπόθεση, καθώς βασιζόταν στον έλεγχο ορισμένων στρατηγικών σημείων, κυρίως συνοριακών, οχυρωμένων πόλεων. Οι υπερκινητικοί Τούρκοι είτε κατέλαβαν αυτά τα σημεία-κλειδιά είτε, το συχνότερο, απλά τα παρέκαμψαν. Επιπλέον, οι εμφύλιοι πόλεμοι των Βυζαντινών είχαν δημιουργήσει ένα πρόσφορο έδαφος για τη διείσδυση των Τούρκων, οι οποίοι δέκα χρόνια μετά τη μάχη στο Ματζικέρτ (1071 μ.Χ.) αντίκριζαν έκθαμβοι τα νερά της Ak Denizτης «Λευκής Θάλασσας», όπως ονόμαζαν τη Μεσόγειο, σε αντιδιαστολή με τη Μαύρη Θάλασσα (Kara Deniz).

Ακόμη και μετά την αντεπίθεση των Βυζαντινών με τη συνδρομή των Σταυροφορικών δυνάμεων (12ος μ.Χ. αιώνας) το οροπέδιο εγκαταλείφθηκε στους Τούρκους, καθώς αυτό που ενδιέφερε πρωταρχικά τους Βυζαντινούς ήταν να κρατήσουν την πυκνοκατοικημένη και πιο εύφορη παραλιακή ζώνη, όπου το εμπόριο και τα πλούτη των λιμανιών ενίσχυαν τη δύναμή τους. Συμπερασματικά η Μικρά Ασία χάθηκε από αμέλεια. Κυριολεκτικά παραδόθηκε σ’ ένα λαό που βρισκόταν σε διαρκή κίνηση, αναζητώντας το δικό του ζωτικό χώρο. Παραμένει ωστόσο άξιο απορίας πώς ένας άξεστος και αγράμματος νομαδικός λαός κατάφερε να υποτάξει και να καταστρέψει έναν πολιτισμό συντριπτικά ανώτερο, όπως ο βυζαντινός. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη παραδοξότητες…

Σχετική εικόνα

Ο ΑΝΟΛΟΚΛΗΡΩΤΟΣ ΕΚΤΟΥΡΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑΣ

Οι Τούρκοι, αφού περιφέρονταν άσκοπα για αιώνες στις στέπες της κεντρικής Ασίας μαζεύοντας γύρω από τα πόδια τους σύννεφα σκόνης, εισέβαλαν στη Μικρά Ασία με τη μορφή των Ορντού (ορδή = στρατός), κουβαλώντας μαζί τους μια νομαδική νοοτροπία κι έναν ηπειρωτικό μυστικισμό, σύμφωνα με τον οποίο το (μυστικιστικό) κέντρο του κόσμου ήταν το Κοσμικό Βουνό (Ιμαλάια;). Με τέτοιο υπόβαθρο, σε σχέση με το οποίο η θάλασσα αντιπροσώπευε το άγνωστο χάος, δεν είναι παράξενο που οι Τούρκοι υπήρξαν επι αιώνες θαλασσοφοβικοί. Εξάλλου, οι νομαδικές καταβολές της ελίτ των Τουρκομάνων πολεμιστών, που, αφού οι ίδιοι εξισλαμίστηκαν προηγουμένως από τους πολιτιστικά ανώτερους Πέρσες, εξισλάμισαν κι εκτούρκισαν βιαίως τη Μικρά Ασία, δεν επέτρεψαν την εύκολη ενσωμάτωσή τους στην κουλτούρα των ναυτικών λαών της περιοχής.

Από τη στιγμή που οι Τούρκοι εισέβαλαν στην περιοχή έδειξαν να προτιμούν ως τόπο εγκατάστασής τους το άνυδρο υψίπεδο της Μικρά Ασίας και ιδιαίτερα τη βορειοδυτική του πλευρά (Δορύλαιο, Παφλαγονία), επειδή προσιδίαζε στο σκληρό περιβάλλον της κεντρασιατικής στέπας, απ’ όπου προήλθαν. Ο σκληρός χειμώνας και η βλάστηση του οροπεδίου ταίριαζε απόλυτα στο νομαδικό τρόπο ζωής των Τούρκων. Έτσι, η προσαρμογή τους στο νέο περιβάλλον ήταν άμεση. Ήταν σαν να είχαν, για καλή τους τύχη, ανακαλύψει μια νέα πατρίδα, που θύμιζε σε όλα την παλιά.

Αμέσως μετά την αρχική εγκατάστασή τους στη Μικρά Ασία οι Τούρκοι άρχισαν να λυμαίνονται με ληστρικές επιδρομές την ενδοχώρα, προωθώντας την ερήμωσή της με την καταστροφή της αγροτικής οικονομίας. Όντας νομάδες αυτή η ερήμωση τους εξυπηρετούσε, καθώς η ύπαιθρος, απαλλαγμένη από αγροκτήματα, αποτελούσε πλέον μια ζώνη νομαδισμού, που δε διέφερε και πολύ απ’ εκείνη του Ιράν και της κεντρικής Ασίας, όπου τα ζώα μπορούσαν να βόσκουν ελεύθερα. Γι’ αυτούς η γη δεν είχε ιδιοκτήτη και είχε αξία μόνον όταν μπορούσε να θρέψει τα κοπάδια τους. Έτσι στη Μικρά Ασία η στέπα άρχισε να κερδίζει ραγδαία έδαφος έναντι της καλλιεργήσιμης γης…

The Seljuks of Rum

Εκτός από την επέκταση της στέπας μέσω της ερήμωσης των αγροτικών περιοχών, οι Τούρκοι επιχείρησαν να μεταμορφώσουν πλήρως τη Μικρά Ασία με την καταστροφή των «αθάνατων» πόλεών της. Χωρίς τις πόλεις οι Βυζαντινοί όχι μόνο θα έχαναν ισχυρά ερείσματα στην περιοχή, αλλά και δε θα μπορούσαν πλέον να διαχέουν τον πολιτισμό τους, εφόσον οι πόλεις επιβάλλουν ιστορικά τα πρότυπά τους στην ύπαιθρο. Χωρίς τις πόλεις η αφομοίωση των αυτοχθόνων πληθυσμών θα ήταν πιο εύκολη υπόθεση.

Όμως, αν και κατέστρεψαν δεκάδες πόλεις, η αφομοίωση των αυτοχθόνων ήταν αργή και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Σύμφωνα με το Γάλλο ιστορικό Κλοντ Καχέν το 12ο μ.Χ. αιώνα δεν υπήρχαν πάνω από 200.000-300.000 Τουρκομάνοι σε ολόκληρη τη Μικρά Ασία. Έναν αιώνα αργότερα ο τουρκικός πληθυσμός δεν ξεπερνούσε το 10% του συνολικού πληθυσμού της χερσονήσου. Και στις αρχές του 20ού αιώνα, έπειτα από εκτουρκιστική πολιτική οκτώ αιώνων, σχεδόν το 70% του πληθυσμού της Μικρά Ασίας αποτελούνταν από μη τουρκικούς πληθυσμούς. Ακόμη και σήμερα, αφού πλέον η περιοχή εκκενώθηκε από Έλληνες, Αρμένιους και άλλους χριστιανικούς πληθυσμούς, υπολογίζεται ότι μόλις το 10% του πληθυσμού της Μικρά Ασίας θα μπορούσε να διεκδικήσει κεντροασιατική προέλευση. Όλοι οι υπόλοιποι είναι αυτόχθονες και άλλοι πληθυσμοί που εξισλαμίστηκαν και εκτουρκίστηκαν. Με δυο λόγια οι νομάδες Τούρκοι όχι μόνο δεν κατόρθωσαν ν’ αφομοιώσουν τους ντόπιους πληθυσμούς, αλλά οι ίδιοι αφομοιώθηκαν από το πολιτιστικό και εθνολογικό υπόβαθρο της Μικρά Ασίας, που παραμένει στη βάση του ευρωπαϊκό και μεσογειακό αν και γλωσσικά έχει εκτουρκιστεί.

Αν εξαιρέσει κανείς την εξόντωση και την εκδίωξη των Αρμενίων και των Ελλήνων, η τουρκοποίηση των μικρασιατικών λαών δεν προχώρησε στο βαθμό που θα ήθελαν οι Τούρκοι εθνικιστές. Και αυτό επειδή πολλές καταπιεσμένες ταυτότητες αναδύθηκαν αργότερα πιο δυνατές. Η ισλαμική ταυτότητα, που θεωρούνταν οπισθοδρομική και αντίθετη προς τον εκσυγχρονισμό, επέστρεψε ισχυρότερη και μάλιστα στον πολιτικό στίβο, μέσω του ισλαμιστικού κόμματος ΑΚΡ του Ταγίπ Ερντογάν. Η κουρδική ταυτότητα, που συμβολίζει τον αγώνα των αυτοχθόνων λαών της περιοχής για εθνική ανεξαρτησία, αναδύθηκε δυναμικά προβάλλοντας διεκδικήσεις κι απειλώντας με διάλυση το ίδιο το τουρκικό κράτος.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey ethnic map

Σήμερα σχεδόν οι πάντες στην Τουρκία αρχίζουν ν’ αναζητούν τις ρίζες και την ταυτότητα τους. Πρόκειται για ένα πρόσφατο φαινόμενο, που παραπέμπει όμως και στις αταβιστικές τάσεις για τις οποίες φημίζονται οι μικρασιατικοί λαοί. Για ν’ αμβλύνουν τις εντυπώσεις που προκαλεί αυτή η απειλητική επάνοδος των επιμέρους εθνικών ταυτοτήτων στην Τουρκία, πολλοί Τούρκοι εκσυγχρονιστές επικαλούνται την έννοια της δημοκρατίας, ως τρόπο αρμονικής συνύπαρξης των διαφορετικών ταυτοτήτων. Για τους ίδιους η χώρα τους δεν ονομάζεται «Τούρκικη Δημοκρατία» αλλά «Δημοκρατία της Τουρκίας»(Turkiye Cumhuriyeti) και είναι ένας κοινός τόπος συνύπαρξης διαφορετικών ταυτοτήτων.

Σε πείσμα των Τούρκων εθνικιστών το λεγόμενο «τουρκικό έθνος» είναι ένα μείγμα λαών και εθνοτήτων, που συγκροτήθηκε ως έθνος μόλις στις αρχές του 20ου αιώνα. Φυσιογνωμικά τουλάχιστον οι σημερινοί κάτοικοι της Τουρκίας έχουν χαρακτηριστικά που ανήκουν σε όλες τις εθνότητες και αυτόχθονες λαούς, που κατοικούσαν στη Μικρά Ασία, στα Βαλκάνια και γενικότερα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, καθώς και του Καυκάσου. Και σίγουρα δεν μοιάζουν καθόλου με τους «αδελφούς» Τουρκμένους, Ουζμπέκους, Τατάρους και Καζάκους της Κεντρικής Ασίας, παρά την κοινή καταγωγή της γλώσσας τους. Έχουν περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά και ιδιοσυγκρασία με τους Έλληνες και τους άλλους Βαλκάνιους, τους Αρμένιους και άλλους Καυκάσιους, καθώς και με τους Κούρδους και άλλους ιρανικής προέλευσης λαούς, παρά με τους Τουρκμένους και τους Ουζμπέκους της κεντρικής Ασίας.

burcu esmersoy (7)

Kivanc

«Δεν πιστεύω ότι ο καθένας μας είναι Τούρκος, ότι κι αν σημαίνει αυτό. Κοίταξέ μας! Είμαστε ένα μείγμα Τούρκων, Αράβων, Ελλήνων, Εβραίων, Περσών, Αρμενίων, Κούρδων …», δήλωσε στον έκπληκτο δημοσιογράφο του National Geographic ο «Τούρκος» Ουμίτ, που έτρωγε μαζί του σ’ ένα εστιατόριο της Άγκυρας. Αμέσως, ένας-ένας από την παρέα του Ουμίτ, που καθόταν μαζί με τον Αμερικανό δημοσιογράφο, άρχισαν να συμπληρώνουν το παζλ της πολυεθνικότητας της Τουρκίας. «Έχω πολλούς συγγενείς εκτός Τουρκίας», είπε ο ένας. «Η μητέρα μου είναι τουρκάλα, αλλά η μητέρα της ήταν από τη Ρουμανία», διέκοψε ένας άλλος. «Η μητέρα μου είναι από την Ελλάδα, αλλά μιλάει τουρκικά. Ο πατέρας μου γεννήθηκε στη Γεωργία…», συμπλήρωσε ένας τρίτος. Όλοι τους προέρχονταν από μη-τουρκικούς λαούς που συνυπήρχαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στη συνέχεια εκτουρκίστηκαν, κυρίως γλωσσικά.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey ethnic map

Συνεχίζεται…

Sınıfa Osmanlı ve Selçuklu arması almak lazım insaalah

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Από το 1988 έχει συγγράψει περίπου 2.000 ειδικά άρθρα και αναλύσεις, 15 βιβλία, κυρίως έρευνες, σενάρια και κείμενα για ντοκιμαντέρ (Balkan Express), ενώ υπήρξε για ένα διάστημα και εκδότης ειδικών περιοδικών. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο ΤΕΣΛΑ Vs ΕΝΤΙΣΟΝ: Σύγκρουση για το Μέλλον του Κόσμου.

geopolitiki-stamkos1

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΥΣ

Ελληνική Γεωφιλοσοφία και οι Προκλήσεις της Παγκομιοποίησης

geopolitiki-book